Nguyên tắc giá gốc là gì?
Nguyên tắc ghi nhận tài sản theo chi phí thực tế bỏ ra tại thời điểm mua, không điều chỉnh theo giá thị trường.
Thuật ngữ tiếng Anh: Historical Cost Principle
Lĩnh vực: Kế toán
Cách ghi nhận giá gốc trong thực tế
Khi doanh nghiệp mua một tài sản (máy móc, xe tải, thiết bị, nguyên vật liệu…), giá trị ghi trên sổ sách kế toán là tổng chi phí thực tế phát sinh để đưa tài sản vào sử dụng, bao gồm:
- Giá mua trên hóa đơn.
- Chi phí vận chuyển, lắp đặt, chạy thử.
- Thuế không được hoàn và các chi phí liên quan trực tiếp.
Ví dụ minh họa: Một xưởng may nhỏ mua 10 máy may công nghiệp với giá hóa đơn 350 triệu đồng, cộng thêm 15 triệu phí vận chuyển và 5 triệu chi phí lắp đặt. Tổng giá gốc ghi nhận là 370 triệu đồng, chứ không phải 350 triệu. Sau đó, dù giá thị trường của dòng máy này tăng hay giảm, sổ sách vẫn giữ nguyên con số 370 triệu (trừ khi tính khấu hao theo thời gian sử dụng).
Vì sao nguyên tắc giá gốc được ưa chuộng
Giá gốc có ba ưu điểm nổi bật so với cách định giá theo thị trường:
- Khách quan và có bằng chứng kiểm chứng — đều xuất phát từ hóa đơn, chứng từ thanh toán, hợp đồng mua bán. Khi kiểm toán hoặc lender thẩm định hồ sơ vay, số liệu này dễ đối chiếu, ít bị tranh cãi.
- Ổn định, không bị biến động bởi tâm lý thị trường — báo cáo tài chính qua các năm có thể so sánh được, không bị "nhảy số" khi giá thị trường lên xuống bất thường.
- Dễ thực hiện, chi phí thấp — doanh nghiệp SME không cần thuê thẩm định viên định giá lại tài sản hàng năm.
Đây cũng là lý do các chuẩn mực kế toán quốc tế (IFRS) và chế độ kế toán Việt Nam hiện hành đều lấy giá gốc làm nền tảng mặc định cho việc ghi nhận tài sản hữu hình, hàng tồn kho và nhiều khoản mục khác.
Hạn chế cần lưu ý
Bên cạnh ưu điểm, nguyên tắc giá gốc cũng có những điểm mà doanh nghiệp SME nên biết để tránh hiểu sai số liệu trên báo cáo tài chính:
- Không phản ánh giá trị thực tại: Một lô đất nhà xưởng mua từ 10 năm trước với giá 2 tỷ đồng có thể nay đã có giá thị trường 8 tỷ, nhưng sổ sách vẫn ghi 2 tỷ. Khi định giá doanh nghiệp để vay vốn, nhiều lender sẽ kết hợp thêm phương pháp định giá lại theo thị trường để có con số sát thực tế hơn.
- Không theo kịp lạm phát: Trong thời kỳ giá cả tăng mạnh, giá gốc sẽ thấp hơn giá trị thực tế để thay thế tài sản, làm giảm tính hữu dụng của thông tin trên báo cáo tài chính.
- Một số tài sản được phép/được yêu cầu ghi nhận theo giá trị hợp lý: ví dụ tài sản tài chính (chứng khoán, phái sinh), bất động sản đầu tư theo mô hình giá trị hợp lý, hoặc khi doanh nghiệp áp dụng chuẩn mực IFRS. Trường hợp này doanh nghiệp cần tham vấn kế toán viên để xử lý đúng.
Lưu ý: Nội dung trên mang tính tham khảo tổng quát về nguyên tắc kế toán, không thay thế tư vấn từ kế toán viên hoặc kiểm toán viên chuyên nghiệp. Các quy định cụ thể về chế độ kế toán doanh nghiệp Việt Nam nên được tra cứu trực tiếp từ văn bản hiện hành của Bộ Tài chính.
Câu hỏi thường gặp
Giá gốc có khác gì so với giá trị hợp lý (fair value)? Có. Giá gốc là chi phí thực tế bỏ ra lúc mua và giữ nguyên theo thời gian, còn giá trị hợp lý là giá ước tính tại thời điểm đang xét dựa trên thị trường. Vì thế hai con số cho cùng một tài sản có thể chênh nhau rất lớn, đặc biệt với bất động sản hoặc tài sản tài chính.
Khi nào doanh nghiệp được ghi nhận tài sản theo giá trị hợp lý thay vì giá gốc? Thông thường áp dụng cho tài sản tài chính (chứng khoán, phái sinh), bất động sản đầu tư theo mô hình giá trị hợp lý, hoặc khi doanh nghiệp lựa chọn áp dụng IFRS. Với tài sản cố định hữu hình và hàng tồn kho thông thường, giá gốc vẫn là nền tảng mặc định theo chế độ kế toán hiện hành.
Lender có dùng nguyên tắc giá gốc để định giá tài sản khi thẩm định khoản vay không? Không hoàn toàn. Báo cáo tài chính theo giá gốc là một căn cứ quan trọng để đánh giá lịch sử kinh doanh, nhưng khi thẩm định khả năng cho vay, nhiều lender còn kết hợp định giá lại tài sản theo thị trường để có con số sát giá trị thực tế hơn.
Giá gốc có được điều chỉnh khi tài sản bị hao mòn hay hư hỏng không? Có, nhưng theo cơ chế khấu hao hoặc trích lập dự phòng, không phải vì giá thị trường thay đổi. Khấu hao phân bổ giá gốc theo thời gian sử dụng, còn dự phòng ghi nhận khi tài sản bị tổn thất thực tế (hư hỏng, mất giá không phục hồi).
Vay vốn kinh doanh
Hiểu rõ thuật ngữ tài chính giúp doanh nghiệp chuẩn bị hồ sơ vay vốn tốt hơn và tăng khả năng được phê duyệt khoản vay. Đăng ký so sánh lãi suất từ nhiều ngân hàng qua BizLoan.