Giá trị hợp lý là gì?

Giá trị hợp lý là gì?

Giá trị mà tại đó một tài sản có thể được trao đổi hoặc một khoản nợ được thanh toán giữa các bên có hiểu biết đầy đủ.

Thuật ngữ tiếng Anh: Fair Value

Lĩnh vực: Kế toán

Ba cấp độ xác định giá trị hợp lý theo chuẩn mực kế toán

Khi một tài sản hoặc khoản nợ không có giá thị trường niêm yết sẵn, kế toán viên thường dựa vào hệ thống phân cấp (hierarchy) để ước tính giá trị hợp lý. Hệ thống này gồm ba cấp độ:

• Cấp 1 – Giá niêm yết trên thị trường hoạt động: Ví dụ giá cổ phiếu trên sàn HOSE, HNX hay UPCOM. Đây là nguồn đáng tin cậy nhất vì phản ánh giao dịch thực tế giữa nhiều bên độc lập.
• Cấp 2 – Dữ liệu quan sát được gián tiếp: Ví dụ đường cong lãi suất, chênh lệch tín dụng (credit spread) cùng ngành, hoặc giá của tài sản tương tự trên thị trường.
• Cấp 3 – Dữ liệu không quan sát được: Dựa trên giả định và mô hình nội bộ của doanh nghiệp, ví dụ mô hình chiết khấu dòng tiền để định giá một nhà máy chưa được mua bán gần đây.

Doanh nghiệp càng phụ thuộc nhiều vào cấp 3, báo cáo tài chính càng cần thuyết minh chi tiết về giả định, phương pháp và mức độ nhạy của con số.

Giá trị hợp lý khác gì so với giá trị sổ sách?

Đây là điểm khiến nhiều chủ SME bối rối khi đọc báo cáo tài chính:

Ví dụ minh họa: Một doanh nghiệp sản xuất mua máy móc 5 năm trước với giá 2 tỷ đồng, đã khấu hao còn 1 tị đồng trên sổ sách. Nếu thị trường hiện định giá dòng máy tương đương ở mức 800 triệu, giá trị hợp lý sẽ thấp hơn giá trị sổ sách. Ngược lại, nếu nhu cầu ngành tăng và máy cũ được săn đón, giá trị hợp lý có thể vượt giá trị còn lại.

Sự chênh lệch này ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả kinh doanh: lỗ/lãi do đánh giá lại giá trị hợp lý được ghi nhận vào báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh hoặc vốn chủ sở hữu tùy loại tài sản.

Vai trò của giá trị hợp lý khi SME đàm phán với lender

Khi gửi hồ sơ vay vốn qua BizLoan, doanh nghiệp thường phải cung cấp báo cáo tài chính đã kiểm toán hoặc ít nhất là báo cáo có thuyết minh rõ ràng. Với các khoản vay lớn hoặc tài sản đảm bảo có giá trị cao (bất động sản, máy móc chuyên dụng, khoản đầu tư), lender thường yêu cầu định giá lại theo giá trị hợp lý thay vì chỉ dựa vào giá trị sổ sách.

Một số tình huống thực tế:

• Bất động sản nhà xưởng: Sổ sách có thể ghi 3 tỷ sau khấu hao, nhưng giá thị trường hiện tại là 5 tỷ. Lender thường chấp nhận mức cao hơn làm tài sản đảm bảo, giúp doanh nghiệp được duyệt hạn mức tốt hơn.
• Khoản đầu tư vào công ty con hoặc liên kết: Nếu đầu tư bằng cổ phiếu chưa niêm yết, lender sẽ yêu cầu định giá theo phương pháp dòng tiền chiết khấu (cấp 3), dẫn đến thời gian thẩm định lâu hơn.
• Hàng tồn kho đặc thù: Nguyên vật liệu có thời hạn sử dụng ngắn hoặc tính thanh khoản thấp thường được chiết khấu mạnh so với giá gốc trên sổ.

Khi hồ sơ có sẵn thuyết minh giá trị hợp lý rõ ràng, quá trình thẩm định của lender thường diễn ra suôn hơn và doanh nghiệp có thêm cơ sở để thương lượng điều kiện vay.

Lưu ý: Nội dung trên mang tính tham khảo chung về khái niệm kế toán, không thay thế tư vấn từ kiểm toán viên hoặc chuyên gia tài chính cho từng trường hợp cụ thể của doanh nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Giá trị hợp lý có bắt buộc phải áp dụng cho mọi tài sản trên báo cáo tài chính không? Không. Chuẩn mực kế toán quy định giá trị hợp lý chỉ bắt buộc với một số nhóm tài sản và khoản nợ nhất định (ví dụ tài sản tài chính, bất động sản đầu tư, tài sản phi vật chất...). Các tài sản khác vẫn có thể ghi theo giá gốc trừ khấu hao, tuỳ theo chuẩn mực hiện hành mà doanh nghiệp đang áp dụng.

Nếu doanh nghiệp nhỏ chưa có kiểm toán thì có cần thuyết minh giá trị hợp lý không? Với báo cáo không kiểm toán, doanh nghiệp không bắt buộc nhưng vẫn nên thuyết minh nếu muốn lender tin tưởng hơn. Việc nêu rõ phương pháp định giá và nguồn dữ liệu (niêm yết, giao dịch gần nhất, hoặc mô hình nội bộ) sẽ giúp hồ sơ vay qua BizLoan được các lender thẩm định nhanh hơn.

Ai chịu trách nhiệm khi con số giá trị hợp lý bị sai hoặc gây hiểu nhầm? Trách nhiệm thuộc về ban lãnh đạo doanh nghiệp và đơn vị kiểm toán độc lập (nếu có). Nếu giá trị hợp lý được dùng làm tài sản đảm bảo cho khoản vay, lender sẽ yêu cầu giải trình thêm về giả định và phương pháp, đồng thời có thể thuê bên thứ ba định giá lại trước khi phê duyệt khoản vay.

Doanh nghiệp có phải trả phí khi yêu cầu định giá lại tài sản theo giá trị hợp lý không? Có. Chi phí định giá lại do doanh nghiệp tự chi trả cho công ty thẩm định giá độc lập, mức phí tùy theo loại tài sản và độ phức tạp. Khoản này không phát sinh từ BizLoan — BizLoan chỉ kết nối hồ sơ của doanh nghiệp đến nhiều lender, còn mọi chi phí định giá phát sinh trong quá trình thẩm định sẽ do lender hoặc bên thẩm định yêu cầu.

Vay vốn kinh doanh

Hiểu rõ thuật ngữ tài chính giúp doanh nghiệp chuẩn bị hồ sơ vay vốn tốt hơn và tăng khả năng được phê duyệt khoản vay. Đăng ký so sánh lãi suất từ nhiều ngân hàng qua BizLoan.