Tiền số ngân hàng trung ương là gì?

Tiền số ngân hàng trung ương là gì?

Dạng tiền kỹ thuật số do ngân hàng trung ương phát hành, có giá trị pháp lý tương đương tiền mặt.

Thuật ngữ tiếng Anh: Central Bank Digital Currency (CBDC)

Lĩnh vực: Công nghệ & Số hóa

Các hình thức CBDC phổ biến trên thế giới

Trên thực tế, các ngân hàng trung ương không triển khai CBDC theo một mô hình duy nhất. Hai hướng tiếp cận chính thường được phân biệt là bán lẻ (retail CBDC) và bán buôn (wholesale CBDC).

• Retail CBDC: Ngân hàng trung ơng phát hành trực tiếp đến công chúng và doanh nghiệp, thay thế một phần tiền mặt. Người dùng có thể nắm giữ tài khoản số do chính NHTW quản lý. Ví dụ: Sand Dollar (Bahamas) và e-CNY của Trung Quốc — hai trong số những dự án CBDC bán lẻ được triển khai sớm nhất.
• Wholesale CBDC: Chỉ dành cho giao dịch liên ngân hàng và thanh toán giữa các tổ chức tài chính, không phát hành đến người dân. Mục tiêu chính là cải thiện hiệu quả hệ thống thanh toán quốc tế và giảm phụ thuộc vào các hệ thống tương ứng hiện có.

Ngoài ra, còn có dạng CBDC lai (hybrid CBDC), trong đó NHTW phát hành nhưng ủy quyền cho các ngân hàng thương mại hoặc bên trung gian vận hành phân phối và xác thực người dùng. Mô hình này được nhiều ngân hàng trung ương — trong đó có Ngân hàng Nhà nước Việt Nam — đánh giá là phù hợp với hệ thống ngân hàng hai cấp hiện hành.

So sánh CBDC với tiền mặt và tiền số tư nhân

Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở chủ thể phát hành và giá trị pháp lý:

Với doanh nghiệp SME, điều này có nghĩa: khi CBDC được lưu hành rộng rãi, doanh nghiệp sử dụng CBDC để thanh toán sẽ không phải lo về biến động giá trị như khi giao dịch bằng tài sản số tư nhân, đồng thời vẫn tận dụng được tốc độ và khả năng tự động hóa của thanh toán điện tử.

Tác động tiềm năng đến doanh nghiệp SME

Nếu CBDC được triển khai phổ cập, một số tác động có thể nhận thấy với doanh nghiệp vừa và nhỏ:

• Thanh toán B2B nhanh hơn: Doanh nghiệp có thể chuyển tiền cho đối tác, nộp thuế hoặc thanh toán hóa đơn gần như tức thì, giảm thời gian chờ đợi so với chuyển khoản ngân hàng truyền thống (đặc biệt vào cuối ngày hoặc ngày nghỉ).
• Chi phí giao dịch thấp hơn: Thanh toán trên nền tảng CBDC có thể loại bỏ một số loại phí trung gian mà doanh nghiệp đang chịu khi sử dụng cổng thanh toán hoặc thẻ quốc tế.
• Khả năng truy vết dòng tiền: Mỗi giao dịch CBDC có thể được ghi nhận minh bạch trên sổ cái phân tán hoặc hạ tầng của NHTW — điều này giúp doanh nghiệp xây dựng lịch sử giao dịch rõ ràng, một lợi thế khi chuẩn bị hồ sơ vay vốn và thẩm định tín dụng.
• Khả năng tiếp cận tài chính: Ở những quốc gia đã triển khai, CBDC giúp giảm rào cản cho doanh nghiệp nhỏ chưa có tài khoản ngân hàng, mở rộng cơ hội tiếp cận các dịch vụ tài chính chính thức.

Tuy nhiên, vẫn còn những lo ngại cần được giải quyết trước khi CBDC phổ cập, bao gồm vấn đề bảo mật dữ liệu giao dịch, quyền riêng tư, và khả năng tương thích với hạ tầng ngân hàng số hiện có của doanh nghiệp.

Tình hình triển khai và định hướng tại Việt Nam

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã nghiên cứu và thử nghiệm CBDC từ năm 2021, với mục tiêu chính là phục vụ thanh toán bán lẻ và nâng cao hiệu quả hệ thống thanh toán quốc gia. Theo định hướng được công bố, Việt Nam đang xem xét triển khai theo mô hình hai cấp, trong đó NHTW phát hành và các ngân hàng thương mại tham gia phân phối đến người dùng cuối — thay vì phát hành trực tiếp đến công chúng.

Hiện tại, CBDC chưa được lưu hành chính thức rộng rãi tại Việt Nam, doanh nghiệp vẫn đang sử dụng tiền mặt, chuyển khoản ngân hàng và các ví điện tử thông thường. Tuy nhiên, khi CBDC chính thức đi vào vận hành, doanh nghiệp SME nên theo dõi sát các thông báo từ ngân hàng thương mại về khả năng tích hợp CBDC vào hệ thống thanh toán và phần mềm kế toán của mình.

Thông tin trong bài mang tính tham khảo về xu hướng công nghệ tài chính, không thay thế tư vấn pháp lý hay tài chính chuyên nghiệp cho doanh nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

CBDC có thay thế hoàn toàn tiền mặt và tài khoản ngân hàng thương mại không? Không. Ngay cả ở những quốc gia đã triển khai CBDC bán lẻ (như Bahamas hay Trung Quốc), tiền mặt và tài khoản ngân hàng thương mại vẫn song song tồn tại. CBDC được thiết kế như một lựa chọn thanh toán bổ sung, không phải để thay thế toàn bộ hệ thống tài chính hiện tại.

Doanh nghiệp SME tại Việt Nam có thể bắt đầu dùng CBDC ngay bây giờ không? Chưa. Theo thông tin được công bố, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu và thử nghiệm, CBDC chưa được lưu hành chính thức rộng rãi. Doanh nghiệp nên tiếp tục sử dụng các hình thức thanh toán hiện có và theo dõi thông báo từ ngân hàng thương mại khi có triển khai chính thức.

Nếu dùng CBDC để giao dịch, lịch sử dòng tiền của doanh nghiệp có được tính khi làm hồ sơ vay vốn không? Về nguyên tắc, giao dịch qua CBDC vẫn là giao dịch hợp pháp và có thể ghi nhận trên hạ tầng của ngân hàng trung ương, nên tiềm năng sử dụng làm bằng chứng dòng tiền là có. Tuy nhiên, cách thức cụ thể mà các lender tại Việt Nam sẽ xử lý và chấp nhận dữ liệu giao dịch CBDC trong hồ sơ vay vốn vẫn cần được hướng dẫn chính thức khi CBDC đi vào vận hành.

CBDC khác gì so với ví điện tử (MoMo, ZaloPay, VNPay...) mà doanh nghiệp đang dùng? Ví điện tử là tiền tư nhân do doanh nghiệp phi ngân hàng phát hành, số dư thực chất là yêu cầu thanh toán đối với một tổ chức trung gian. CBDC là tiền tệ hợp pháp do chính ngân hàng trung ương phát hành, có giá trị pháp lý tương đương tiền mặt và không phụ thuộc vào rủi ro thanh khoản của bên trung gian.

Vay vốn kinh doanh

Hiểu rõ thuật ngữ tài chính giúp doanh nghiệp chuẩn bị hồ sơ vay vốn tốt hơn và tăng khả năng được phê duyệt khoản vay. Đăng ký so sánh lãi suất từ nhiều ngân hàng qua BizLoan.