Kế toán thuê hoạt động là gì?

Kế toán thuê hoạt động là gì?

Phương pháp ghi nhận hợp đồng thuê hoạt động theo IFRS 16, yêu cầu bên thuê ghi nhận quyền sử dụng tài sản.

Thuật ngữ tiếng Anh: Operating Lease Accounting

Lĩnh vực: Kế toán

So sánh thuê hoạt động và thuê tài chính trước IFRS 16

Trước khi IFRS 16 có hiệu lực (ngày 01/01/2019), chuẩn mực IAS 17 phân loại hợp đồng thuê thành hai nhóm chính: thuê tài chính (finance lease) và thuê hoạt động (operating lease). Tiêu chí phân loại dựa trên mức độ chuyển giao rủi ro và lợi ích gắn liền với quyền sở hữu tài sản. Với thuê hoạt động, phần lớn rủi ro và lợi ích vẫn thuộc về bên cho thuê, nên bên thuê chỉ ghi nhận chi phí thuê vào báo cáo kết quả kinh doanh theo phương pháp đường thẳng — tài sản thuê không xuất hiện trên bảng cân đối kế toán.

Từ năm 2019, IFRS 16 xóa bỏ phân loại này ở phía bên thuê và yêu cầu gần như toàn bộ hợp đồng thuê phải ghi nhận trên bảng cân đối kế toán thông qua mô hình "quyền sử dụng tài sản" (Right-of-Use Asset) và "nợ phải trả thuê" (Lease Liability). Thuật ngữ "thuê hoạt động" theo nghĩa IAS 17 vẫn được sử dụng trong giao dịch thực tế nhưng về mặt kế toán, bên thuê xử lý như một hợp đồng thuê duy nhất.

Lưu ý: Chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) hiện vẫn đang trong lộ trình hội tụ với IFRS, cách ghi nhận thuê của doanh nghiệp nội địa có thể khác với doanh nghiệp lập báo cáo theo IFRS.

Cách ghi nhận trên báo cáo tài chính theo mô hình mới

Đối với doanh nghiệp áp dụng IFRS 16, khi ký hợp đồng thuê văn phòng, thuê mặt bằng kinh doanh, thuê xe vận tải, thuê máy móc thiết bị theo hình thức thuê hoạt động (thuật ngữ thương mại), kế toán cần thực hiện:

• Ghi nhận ban đầu: Tài sản quyền sử dụng (Right-of-Use Asset) và nợ phải trả thuê được ghi nhận đồng thời, thường bằng giá trị hiện tại của các khoản thanh toán thuê trong tương lai chiết khấu theo lãi suất ngầm định trong hợp đồng hoặc lãi suất vay thị trường.
• Trong quá trình thuê: Tài sản quyền sử dụng được khấu hao theo phương pháp đường thẳng (trừ khi quyền sở hữu chuyển giao cuối hợp đồng). Nợ phải trả thuế được phân bổ thành phần gốc và lãi theo phương pháp lãi suất thực — phần lãi ghi vào chi phí tài chính, phần gốc giảm nợ phải trả.
• Ảnh hưởng lên báo cáo tài chính: Tổng tài sản và tổng nợ phải trả đều tăng ngay từ thời điểm ký hợp đồng. EBITDA thường tăng (vì tổng chi phí thuê được tách thành khấu hao + chi phí lãi vay thay vì gộp vào chi phí thuê), trong khi lợi nhuận trước thuế ở giai đoạn đầu thường giảm nhẹ do phần lãi thuê cao hơn khấu hao.

Hai ngoại lệ quan trọng theo IFRS 16: hợp đồng thuê ngắn hạn (dưới 12 tháng) và hợp đồng thuê tài sản giá trị nhỏ được phép tiếp tục ghi nhận đơn giản vào chi phí, không phải lập mô hình quyền sử dụng.

Ví dụ minh họa cho SME

Một công ty logistic nhỏ tại TP.HCM ký hợp đồng thuê xe tải 5 tấn với thời hạn 3 năm, thanh toán 15 triệu đồng/tháng, không có quyền mua lại cuối hợp đồng. Trước đây theo IAS 17, khoản 15 triệu/tháng được ghi thẳng vào chi phí thuê xe, bảng cân đối kế toán không phát sinh tài sản hay nợ nào liên quan.

Nếu công ty lập báo cáo theo IFRS 16 (ví dụ công ty mẹ ở nước ngoài yêu cầu consolidate theo IFRS), toàn bộ 540 triệu đồng tiền thuê 3 năm sẽ được chiết khấu về hiện tại tại thời điểm ký hợp đồng, ghi nhận đồng thời:

• Tài sản quyền sử dụng xe tải: khoảng 470–490 triệu (tùy lãi suất chiết khấu)
• Nợ phải trả thuê: cùng giá trị

Hàng tháng, thay vì ghi 15 triệu chi phí thuê, kế toán ghi khoảng 13–14 triệu khấu hao tài sản quyền sử dụng cộng 2–3 triệu chi phí lãi thuê. Kết quả: lợi nhuận ròng các năm đầu giảm nhẹ so với cách ghi nhận cũ, nhưng bảng cân đối kế toán phản ánh đầy đủ cam kết thuê — yếu tố quan trọng khi ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng thẩm định hồ sơ vay.

Lưu ý cho doanh nghiệp SME khi chuẩn bị hồ sơ vay

Khi gửi hồ sơ qua BizLoan để matching với nhiều ngân hàng và tổ chức tín dụng, doanh nghiệp nên lưu ý:

• Báo cáo tài chính theo IFRS 16 làm tăng tổng tài sản và tổng nợ, có thể ảnh hưởng đến các chỉ tiêu đòn bẩy (debt-to-equity, debt-to-asset) mà lender sử dụng khi thẩm định.
• Chi phí lãi thuê được ghi vào chi phí tài chính, giúp giảm EBITDA gốc (nếu tính lại theo cách cũ) — đây là chỉ tiêu lender thường quan tâm để đánh giá khả năng trả nợ.
• Doanh nghiệp nên chuẩn bị thuyết minh báo cáo tài chính rõ ràng về các hợp đồng thuê hoạt động còn hiệu lực, tổng cam kết thanh toán tương lai và lãi suất ngầm định áp dụng, giúp lender đánh giá nhanh và chính xác dòng tiền thực của doanh nghiệp.

Việc hiểu và trình bày đúng cách ghi nhận thuê hoạt động giúp hồ sơ vay của doanh nghiệp minh bạch hơn, từ đó tăng khả năng được lender phê duyệt khi matching qua BizLoan.

Nội dung mang tính tham khảo về chuẩn mực kế toán, không thay thế tư vấn từ kiểm toán viên hoặc chuyên gia tài chính của doanh nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Thuê hoạt động và thuê tài chính khác nhau ở điểm nào, và SME có thể tự phân loại không? Hai hình thức này khác nhau về mức độ chuyển giao rủi ro và lợi ích từ tài sản: thuê tài chính chuyển phần lớn rủi ro/lợi ích sang bên thuê, còn thuê hoạt động thì không. Theo IFRS 16 hiện hành, phía bên thuê gần như không còn phân biệt hai loại này nữa mà ghi nhận chung theo mô hình quyền sử dụng tài sản. SME nên nhờ kiểm toán viên xác nhận, vì phân loại sai sẽ kéo theo cách ghi nhận sai trên báo cáo tài chính.

Nếu hợp đồng thuê chỉ 6 tháng hoặc thuê một chiếc máy in giá rẻ, doanh nghiệp có phải lập mô hình quyền sử dụng tài sản không? Không bắt buộc. IFRS 16 cho phép hai ngoại lệ: hợp đồng thuê ngắn hạn (dưới 12 tháng) và thuê tài sản giá trị nhỏ được ghi thẳng vào chi phí, không cần lập mô hình quyền sử dụng. Doanh nghiệp nên áp dụng ngoại lệ này nhất quán cho các hợp đồng tương tự để tránh phức tạp hóa sổ sách.

Việc ghi nhận quyền sử dụng tài sản có làm doanh nghiệp khó vay hơn không? Có thể ảnh hưởng, vì tổng tài sản và tợng nợ phải trả đều tăng, làm các chỉ tiêu đòn bẩy (như debt-to-asset, debt-to-equity) nhìn cao hơn trước. Tuy nhiên, EBITDA thường tăng do chi phí thuê được tách thành khấu hao và chi phí lãi, nên khả năng trả nợ thực tế không xấu đi. Để hồ sơ vay qua BizLoan được lender đánh giá thuận lợi, doanh nghiệp nên chuẩn bị thuyết minh rõ tổng cam kết thuê còn lại và lãi suất ngầm định đã áp dụng.

Doanh nghiệp nội địa đang dùng VAS thì có phải áp dụng cách ghi nhận mới của IFRS 16 không? Theo quy định hiện hành về chuẩn mực kế toán Việt Nam, doanh nghiệp lập báo cáo theo VAS sẽ tuân theo cách ghi nhận thuê của VAS, chưa phải lúc nào cũng giống IFRS 16. Chỉ những doanh nghiệp lập báo cáo theo IFRS (ví dụ công ty mẹ nước ngoài yêu cầu hợp nhất) mới phải áp mô hình quyền sử dụng tài sản. Doanh nghiệp nên xác nhận với kiểm toán viên chuẩn mực đang áp dụng để trình bày nhất quán trong hồ sơ vay.

Vay vốn kinh doanh

Hiểu rõ thuật ngữ tài chính giúp doanh nghiệp chuẩn bị hồ sơ vay vốn tốt hơn và tăng khả năng được phê duyệt khoản vay. Đăng ký so sánh lãi suất từ nhiều ngân hàng qua BizLoan.